OPINIA dotycząca stanu technicznego zabytkowego kościoła w Tucznie 1967 r.
 
zamawiający: Ministerstwo Kultury i Sztuki Zarząd Muzeów i Ochrony Zabytków, wykonawca: inż. Czesław Szindler, Warszawa

 
 
 
 
 
 


1. UWAGI WSTĘPNE

Podstawą formalną opracowania jest zlecenie Nr MOZ-II-885-11(Tuczno)1 Ministerstwa Kultury
i sztuki, Zarządu Muzeów i Ochrony Zabytków z dnia 20 listopada 1967 r.

Do opracowania niniejszej opinii posłużyły następujące materiały:
1. pismo nr K1.IV.7/31/67 Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej – Wydziału Kultury, Wojewódz-kiego Konserwatora Zabytków w Koszalinie z dnia 21 XI 1967 r. do Ministerstwa Kultury i Sztuki Zarządu Muzeów i Ochrony Zabytków w sprawie zabezpieczenia zabytkowych kościołów w Tucznie i Skrzatuszu;
2. dane z kartoteki Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Koszalinie dotyczące omawianego obiektu;
3. wyniki wizji lokalnej dokonanej przez opiniującego w listopadzie 1967 r.

Opiniujący nie otrzymał planów inwentaryzacyjnych budynku, ani też wyników badania gruntu budowlanego w zakresie wytrzymałości i warunków gruntowo – wodnych.
Celem opracowania jest:
• Określenie ogólnych warunków konstrukcyjno – materiałowych obiektu;
• Określenie zmian w ustroju statycznym budowli;
• Określenie zmian i destrukcji w poszczególnych elementach konstrukcyjnych budynku;
• Sprecyzowanie zaleceń dotyczących zabezpieczenia budowli przed powiększeniem się stopnia destrukcji w ustroju i materiale.

Obiekt jest obecnie użytkowany i konserwowany w zakresie drobnych remontów i napraw bie-żących.

2. OGÓLNY OPIS KONSTRUKCJI

Budynek zabytkowego kościoła w Tucznie jest obiektem wolnostojącym z dobudowaną wieżą. Obiekt pochodzi z XVI w. a wieża została odbudowana w połowie wieku XVII. Pomiędzy wieżą a głó-wnym trzonem nie stwierdzono dylatacji.

Kościół halowy składa się z trzech naw wytworzonych przez dwa rzędy filarów wewnętrznych. Teren otaczający budynek wyraźnie spada w stronę pobliskiego jeziora. Spadek terenu /średnio/ można w przybliżeniu określić na około 12 – 15%. W bezpośrednim sąsiedztwie kościoła teren jest płaski, otoczony murem, który na dużych odcinkach spełnia rolę muru oporowego, głównie od strony zachodniej, gdzie różnica poziomów pomiędzy koroną drogi, a placem kościelnym wynosi około 1,5 – 2,0 m.

Grunt jest podmokły, sugerujący wysoki poziom wody gruntowej. Bryła budynku – oprócz wieży wzbogacona jest dwoma aneksami. W jednym z nich – od strony południowej znajduje się kaplica, w drugim, od północy pomieszczenia zakrystii.

Budynek murowany, od zewnątrz cegła licowa /nietynkowana/. Zaprawa wapienna. Mury wzmo-cnione są przyporami na całym obwodzie. Sztywność ścian podłużnych zwiększają mury kaplicy i za-krystii.

Ceglane filary wewnętrzne stanowią podporę dla pięcioprzęsłowych łuków ceglanych, na których wspiera się sklepienie. Sklepienie gwiaździste, żebrowane, ceglane otynkowane, od strony poddasza rapowane.

Dach w zasadzie dwuspadowy pokryty jest dachówką. Konstrukcja dach drewniana o ustroju stolcowo – płatwiowym. Słupy oparte są na tramach poziomych. Usztywnienie poprzeczne wiązarów stanowią zastrzały, a podłużne – krzyżowe wiatrownice. Złącza wykonane są na kołki drewniane. W wieży stropy są drewniane, belkowe. Bezpośrednio na belkach nośnych ułożona jest podłoga z desek. Pokrycie konstrukcji kopuły wieży wykonane jest z blachy, przypuszczalnie ocynkowanej. Nadproża okienne ceglane, przesklepione.

W kościele znajdują się ołtarze, które – zgodnie z uzyskanymi informacjami mają wartość zaby-tkową. Konstrukcja ołtarzy drewniana.

3. STAN TECHNICZNY

Sytuacja konstrukcyjna obiektu, szczególnie warunki fundowania na terenie podmokłym, o dużym spadku oraz charakter pęknięć wskazują na oddylatowanie się wieży od korpusu głównego. Stosun-kowo niewielki rzut wieży przy jej dużym ciężarze powoduje nierównomierne osiadanie części budowli. Wtórny proces osiadania mógł nastąpić jako skutek zmian w strukturze gruntu w wyniku silniejszych zawilgoceń, względnie odwrotnie tj. w wyniku gwałtownego odsączania się wody z gruntu w sąsiedztwie budynku.

Przypuszczenia takie wydaje się potwierdzać występowanie w sąsiedztwie kościoła gruntów na-sypowych. Brak szczegółowych danych dotyczących rodzaju gruntu i warunków wodnych uniemo-żliwia jednoznaczne określenie przyczyn dylatowania się budynku oraz przyjęcie całkowicie pewnej koncepcji zabezpieczeń, tym bardziej, że – jak wspomniano – ruchy budynku mają charakter wtórny i były wywołane w okresie ostatnich kliku, lub nawet kilkunastu lat, bliżej nieznanymi czynnikami. Nie bez znaczenia może ty być również wpływ nisko przelatujących samolotów odrzutowych i wywołane przez nie detonacje.

Brak jest również szczegółowych danych co do ustabilizowania się ruchów wywołujących pękanie murów. Główne pęknięcia murów nastąpiły przez nadproża i mury podparterowe okien pierwszej osi za wieżą korpusu głównego. Następnie rysy, nieco mniejsze stwierdzono w oknach osi drugiej w murze północnym.

Pęknięcia w murach podłużnych południowym i północnym biegną konsekwentnie przez pola skle-pień, najbliższe wieży. Równie spękane są łuki w pierwszych przęsłach. W murze łuków nastąpiło również zgniecenie cegły i zaprawy. W tych miejscach tynk odpada. Rysy w murach są przestrza-łowe i widoczne zarówno od strony zewnętrznej, jak i wewnątrz obiektu. Pęknięcia w murach podłu-żnych biegną od gzymsu i ściany kolankowej do cokołu, rozszerzając się nierównomiernie ku górze. Bliżej terenu rysy są włoskowate, lecz biegną przez spoiny i cegły. Nadproże drzwi wewnętrznych do zakrystii jest pęknięte w kluczu.

Stan techniczny konstrukcji dachowej nad trzonem głównym jest bardzo dobry. Drewno nie wy-kazuje zniszczeń, a połączenia elementów i węzłów – za wyjątkiem skurczów wywołanych zeschnię-ciem się drewna – są prawidłowe.

Pokrycie dachu prześwituje na skutek wypłukania zaprawy uszczelniającej. Na razie przecieki z tego tytułu są nieznaczne, lecz stan się będzie z czasem pogarszał, co może spowodować niszczenie drewna konstrukcyjnego.

Pokrycie kopuły wieży nie jest szczelne. Przez otwory i szczeliny woda przedostaje się do wnę-trza, powodując bardzo silne zamakanie drewna i murów. Stan ten wymaga niezwłocznej interwencji. Podobnie, należy rozwiązać trwałe zabezpieczenie otworów wieży w górnych jej kondygnacjach, względnie pełne uszczelnienie najwyższego stropu.

Drewniana podłoga w głównym korpusie kościoła wykazuje ślady trwałego zawilgocenia. Ponieważ stan ten utrzymuje się od dawna, istnieje prawdopodobieństwo powstania grzyba pod posadzką.

Również mury od strony wnętrza są silnie zawilgocone. Szczególnie duże wykwity stwierdzono w kruchcie, na ścianach zewnętrznych przy posadzce do wysokości około 1,0 m. Ślady zniszczeń stwierdzono ponadto w drewnie ołtarza. Drewno w wielu miejscach stoczone jest przez owady i porażone próchnicą. Ogólnie stan techniczny obiektu wskazuje na konieczność niezwłocznego przystąpienia do prac badawczych, a następnie do zabezpieczenia przed osiadaniem i jego skutkami.

4. WNIOSKI I ZALECENIA

W pierwszym rzędzie konieczne jest dokładne określenie warunków konstrukcyjnych pracy budynku. W tym celu zaleca się wykonanie następujących badań i pomiarów:
• zbadanie gruntu w bezpośrednim sąsiedztwie murów obiektu. Badanie może być przeprowadzone sposobem uproszczonym tj. przy pomocy dołów próbnych. Doły należy wykonać przy murach wieży do głębokości około 30 cm poniżej spodu fundamentu. Przekrój warstw gruntu i poziom wody grun-towej powinien być wykonany w formie dokumentacyjnej. Należy również zinwentaryzować funda-menty trzonu głównego i wieży. Następnie dwa otwory należy wykonać poniżej muru oporowego, Zinwentaryzować należy mur oporowy, łącznie z fundamentami i gruntem pod nimi do głębokości około 6,0 m poniżej dolnej krawędzi fundamentu.

• należy ponownie założyć plomby kontrolne na rysach obydwu ścian murów północnego i południo-wego. Istniejące plomby – przed zdjęciem należy dokładnie zbadać i odnotować ich stan. Ponieważ prawdopodobnym jest, że niektóre z poprzednio założonych plomb nie zostały wykonane prawidłowo, zwraca się uwagę na dokładne oczyszczenie powierzchni muru i zmoczenie go przed założeniem plomby. Mur należy oczyścić do zdrowej cegły. Grubość plastra gipsowego nie powinna być większa niż 6 – 10 mm, a powierzchnia dokładnie wyrównana. Wyniki obserwacji należy odnotować w spe-cjalnym dzienniku. W przypadku pęknięcia plomby – należy odnotować warunki w jakich pęknięcie nastąpiło. Dotyczy to szczególnie: silnych opadów, dużych upałów, mrozów, wybuchu, wstrząsu itp.;
• należy wykonać rysunki inwentaryzacyjne całego obiektu w zakresie architektury i konstrukcji. In-wentaryzacja konstrukcyjna powinna być sporządzona z dokładnością umożliwiającą późniejsze wy-konanie obliczeń statycznych inwentaryzacyjnych oraz obliczeń dla zaprojektowania przekrojów ele-mentów wzmacniających. Obliczenia statyczne sprawdzające należy wykonać dla muru oporowego, z uwzględnieniem obciążenia naziomem i ewentualnego wpływu budynku kościoła.

Ponieważ najbardziej prawdopodobną przyczyną wytworzenia się dylatacji pomiędzy wieżą a głó-wnym trzonem budynku wydają się być zmiany w strukturze gruntu – pod wpływem silnego nacisku fundamentów wieży przy jednoczesnym wypłukiwaniu cząstek gruntu przez wodę – zabezpieczenie obiektu – zdaniem opiniującego – powinno polegać na:
• wykonaniu żelbetonowych przypór dla wieży, które uniemożliwiłyby dalszy przesuw. Fundamenty przypór powinny być założone na gruncie rodzimym. Formę przypór, nawiązującą do charakteru bu-dowli uzyska się przez odpowiednie oblicowanie cegłą;
• założeniu stalowych klamer nad pękniętymi nadprożami pierwszej osi okien w ścianach północnej
i południowej. Pęknięcia murów spowodowały zmniejszenie sztywności całego budynku, co jest szczególnie groźne wobec przypuszczalnego posadowienia na gruncie nasypowym, silnie zawilgoconym.

Klamry z ceowników nr 20 należy zakładać nad nadprożami w murze podparterowym w taki spo-sób, aby zakotwienie wynosiło co najmniej 1,0 m poza krawędź okna. Ceowniki należy zakładać po obydwu stronach muru /od wnętrza i z zewnątrz/ w wykutych bruzdach. Kotwienie ceowników do murów na wąsy stalowe na głębokość 30 cm. Wąsy w murze należy obetonować. Klamry po dokła-dnym zaklinowaniu w bruździe należy oblicować cegłą, zachowując wiązania reszty muru.

Powyższą koncepcję zabezpieczenia należy zweryfikować w oparciu o wyniki wyżej zaleconych badań i przeliczeń.

Niezależnie jednak od rodzaju zabezpieczeń, które będą ostatecznie przyjęte, należy wykonać szereg prac doraźnie zmniejszających niekorzystne działanie czynników atmosferycznych oraz elimi-nujących niektóre już zaistniałe zniszczenia. Do niech należą:
• założenie dookoła budynku szczelnej nawierzchni betonowej, lub innej umożliwiającej natychmia-stowy odpływ wód opadowych od budynku,
• teren dookoła budynku należy dokładnie wyrównać z wyraźnym spadkiem dla odprowadzenia wody,
• dokonać częściowej wymiany posadzki drewnianej oraz podsypki z jednoczesnym odgrzybieniem. Należy rozważyć możliwość przekonstruowania podłogi dla uzyskania przewietrzenia jej od spodu,
• przeprowadzenie badania mykologicznego murów, a w przypadku stwierdzenia grzyba – wykonać zabiegi dezynfekujące,
• przeprowadzenie konserwacji drewna więźby dachowej,

• dokonanie konserwacji remontu ołtarza,
• uszczelnienie pokrycia dachu nad budynkiem głównym i wieżą.

Prace należy wykonywać pod fachowym nadzorem technicznym przy ścisłej konsultacji z urzę-dem konserwatorskim. W przypadku wątpliwych, należy zasięgnąć opinii eksperta.

inż. Czesław Szindler, uprawniony z art. 362 Prawa Budowlanego, Warszawa – grudzień 1967 r.

<<<<<