Słownik Geograficzny KRÓLESTWA POLSKIEGO I INNYCH KRAJÓW SŁOWIAŃSKICH
wydany pod redakcyą Bronisława Chlebowskiego, t. XII, Warszawa 1890.

TUCZNO

Niem. Tuetz, 1337 Tenczik, 1341 Tencin, 1349 Tuch, 1364 Thucz, 1448 Tyeczena, 1552 Thuczno, 1602 Thutz, Tuetz, 1641 Tuczno, 1783 Tietz i Tütz, miasteczko w Prusach Zachodnich, pow. wałeckim, w malowniczem położeniu, między, trzema jeziorami: Tucznem, Zamkowem i Lueptow (Lubstowskie?).

Odl. od Bydgoszczy 13 mil, od Wałcza i Frydlądu Pruskiego 2, od Człopy 11/9 mili. Posiada urząd poczt, i tel. 3 klasy, kościół katol. i ewang., szkołę 3-klas. katol. i 2-klas. ewang., 4 jarmarki. Obszaru ma 3020 ha (1773 roli ornej, 210 łąk, 514 lasu); 1885 r. 209 dom., 447 dym, 2045 mieszk. (1358 kat., 604 ew., 83 żyd.). Ludność trudni się głównie rolnictwem, hodowlą bydła i rybołówstwem. Pod względem administracyjnym dzieli się ta miejscowość na 3 gminy, miasto, wieś i zamek, z których każda ma swój zarząd.

Jest to gniazdo rodziny wielkopol. Wedelów-Tuczyńskich, których już na początku XIV w. tu napotykamy. W 1333 nadali bracia Stanisław i Krzysztof Wedelowie osadzie obok grodu leżącej prawo miejskie magdeburskie. Na pocz. XVII w. Maryanna Tuczyńska, córka Andrzeja, starosty powidzkiego (+1722), wyszedłszy za Adama Radońskiego, starostę inowrocławskiego, wniosła mu Tuczno. Od niej też otrzymało miasto w 1723 r. nowy przywilej. Miasto jest zabudowane regularnie na około rynku, w środku stoi kościół ewangelicki. Domy są wszystkie z nowszych czasów. Dawniej było obwaro-wane, ale tylko palisadami, wałem i dwoma dziś po części zasypanemi fosami. W maju 1636 r. zapadła się wieża kościoła katol.; r. 1640 zgorzała znaczna część miasta wraz z kościołem katolickim. W 1736 r. były jeszcze wszystkie domy słomą kryte. W 1741 r. spaliło się całe miasto, z wyjątkiem kościoła i rezydencyi jezuitów. W r. 1834 pożar zniszczył całe miasto prócz kościoła. Kościół ewangelicki bez wieży został wzniesiony w 1845 r. Kościół parafialny katolicki założyli zapewne na początku XIV w. Tuczyńscy.

Gdy za panowania Zygmunta Augusta reformacya w tej stronie szerzyć się zaczęła i Wedelowie Tuczyńscy jej się chwycili, kościół ten dostał się lu-teranom, którzy go posiadali do pocz. XVII w. Krzysztof Tuczyński, kaszt. pozn., powróciwszy do katolicyzmu, przywrócił kościół katolikom. W miejsce starego drewnianego wystawił nowy z cegły, który w r. 1622 poświęcił pw. Wniebowzięcia N. M. P. Andrzej Opaliński, bisk. pozn. W 1641 r. spalił się ko-ściół. Odbudował go na nowo Stanisław Tuczyński, kaszt, gnieźn., a Woj-ciech Tholibowski, biskup poznański, poświęcił 1660 r. Prawo kollacyi mają

rynek w pocz. XX w.

dziedzice miasta. W środku na belce znajduje się krzyż a pod nim wisiał niegdyś wizerunek Stanisława Tuczyńskiego, kaszt, gnieźn., z 5 jeszcze za-chowanemi tablicami srebrnemi, na których mieściły się herby Tuczyńskich. Tak opiewa wizytacja Kierskiego z r. 1738. Kościół miał 10 ołtarzy. Znajdowały się przy nim 2 bractwa: Aniołów Stróżów, zaprowadzone r. 1668 i św. Barbary od r. 1723. Z zabytków sztuki zasługują na wzmiankę ołtarze, podobne do pelplińskich. Obraz w dużym ołtarzu przedstawia koronacyą NMP i pochodzi pewnie z XVI w. Kazalnica o korynckich filarkach jest wykwintnej roboty.

W 1641 r. przyłączono do kościoła w Tucznie kościoły: w Melentynie, Marcinkowie, Bronikowie, Lubsdorfie, Knakendorfie, Dykowie, Prusinowie, Schultzendorfie, Harmelsdorfie, Miłogoszczu, Nakielnie, Stręcznie, Marthe i kaplica w pałacu tuczyńskim. Wizytacja Braneckiego z 1641 powiada, że dom szkolny w Tucznie się spalił. O szpitalu w Tucznie mówi wizyt. Kierskiego z r. 1738, że stoi przy wjeździe do miasta z strony wsi Marcinkowa. Jest w do-brym stanie, o jednej wielkiej izbie ogrzewanej i 3 komorach. Mieszkają w nim ubodzy, którzy na utrzymanie mają łan roli, ogród i sumę 334 tynfów.

Do parafii należą dziś: Flathe, Flather Abbau, Hahnenfier, Kalkofen, Knakkendorf (szk. paraf.), Marienthal, Małogoszcz (Mehlgast, szk. paraf.), Marthe (szk. paraf.), Neumarthe, Neumuehle, Oelke, Quart, Roloff, Schmidt, Schulenberg, Schulzendorf (szk. paraf.), Schulzendorfer Abbau, Schwanenfeld, Theerofen, Tuczno (szk. paraf.) miasto i folw. i Werder. Przy kościele istnieje bractwo Aniołów Stróżów od r. 1667. Do parafii przyłączono cztery filie: Knakkendorf, Schulzendorf, Marthe i Małogoszcz. W r. 1885 liczono w parafii 3356 dusz.

pieczęć po lewej stronie pochodzi z dokumentu, z 1878 r.

Żydzi posiadali przywilej z r. 1731. Mieszkali już wprawdzie przedtem w mieście, ale tylko za kontraktem. Wolno im było stawiać domy, ale nie w rynku. W 1783 r. liczyło miasto 137 domów, 561 mieszkańców (104 żydów); w 1839 r. 169 domów, 1149 mieszkańców (789 katolików, 279 ewangelików, 84 żydów). Nadmienić wypada, że Tuczno jest stolicą t. zw. ziemi niemieckiej (ob. Nippschee Gebiet).

<<<<<