Włodzimierz Łęski, Województwo pilskie, Warszawa-Poznań 1988

TUCZNO 

Miasto położone na Pojezierzu Wałeckim, nad Runicą, nad jeziorami: Liptowskim (pow. 129,7 ha), Tuczno (pow. 129,0 ha) i Zamkowym (pow. 17,9 ha) w urozmaiconej, pagórkowatej okolicy, 85 m n.p.m. Jest lokalnym węzłem drogowym, szosy do: Trzcianki, Człopy, Martwi, Mirosławca, Strzalin. Linia kolejowa Wałcz - Kalisz Pom. 3 km na północ od centrum. Liczy 1990 mieszkańców. Jest siedzibą Urzędu Miasta i Gminy.

W X-XI w. na przesmyku między jeziorami Zamkowym i Tu-czno istniała osada rybacka Pomorzan. Po włączeniu tych tere-nów w granice Państwa Polskiego zaczęło rozwijać się osadni-ctwo, powstał gród. W 1296 r. Hasso von Wedel - rycerz wywo-dzący się z miasta Wedel koło Hamburga, będący na usługach margrabiów brandenburskich - zdobył Tuczno, które 10 lat pó-źniej otrzymał w lenno. Dał on początek rodowi Wedlów, który od 1528 r. przybrawszy do nazwiska drugi człon - Tuczyńscy był właścicielem miasta do 1729 r. W 1331 r. Tuczno otrzymało od

Wedlów prawa miejskie. Miasto powstało na północ od przesmyku między jeziorami, na którym znajdował się gród, a później zamek. Przez ów przesmyk wiódł trakt z Człopy do Mirosławca. Z 1338 r. pochodzi wzmianka o budowie w Tucznie zamku przez Ludwika von Wedel. Zamek posiadał duże znaczenie strategiczne z racji położenia na pograniczu Ziemi Wałeckiej i Brandenburgii. Znaczenie zamku tuczyńskiego doceniali Krzyżacy, którzy starali się pozyskać jego właścicieli. W 1365 r. Kazi-mierz Wielki zdołał skłonić Wedlów do uznania zwierzchnictwa polskiego.

Po śmierci króla, Tuczno i jego okolice stały się terenem sporów i walk. Do-piero w 1391 r. obszar ten wykupiony przez Władysława Jagiełłę został ostate-cznie włączony do Polski. Granica z Brandenburgią biegła na zach. od miasta, na Drawie. Nasilające się w XV w. walki z Krzyżakami stały się przyczyną zniszcze-nia miasta w 1409 r. Ponownie Tuczno stało się łupem Krzyżaków w 1458 r., wówczas to miasto i zamek po zdobyciu spalono. Wedlowie za wierność okazaną Polsce, byli obdarzani przez królów licznymi przywilejami, wzrosło znaczenie rodu, który zaliczany był do najznaczniejszych w Wielkopolsce.

 Jego przedstawiciele piastowali wiele ważnych funkcji zarówno w Wielkopolsce jak i w urzędach królewskich. M. in. Krzysztof Wedel-Tuczyński był kasztelanem santockim i poznańskim. W XVI w. miasto było widownią walk religijnych, które doprowadziły do podziału rodu Wedlów: na linię katolicką osiadłą w Tucznie i linię luterańską osiadłą w Mirosławcu. W 1610 r. do walki z reformacją zostali sprowadzeni do Tuczna jezuici, którzy wznieśli w

mieście swój dom. Pożary i epidemie, wywołane m. in. wojnami i przemarszami wojsk, parokrotnie w XVII i XVIII wieku, poważnie hamowały rozwój miasta. Miasto otoczone umocnieniami obronnymi, prawdopodobnie drewniano-ziemnymi, posiadało zabudowę drewnianą. W 1774 r. w Tucznie było 138 domów drewnianych krytych strzechą lub gontem i tylko trzy pokryte dachówką. Istniało pięć cechów, z których w XVIII w. najznaczniejszym był cech sukienników. W 1717 r. zmarł ostatni męski przedstawiciel rodu Wedlów-Tuczyńskich. Przez 22 kolejne lata miasto było w rękach Marianny z Tuczyń-

1927 r. pieczęć lakowa na listy, XIX w. 1944 r.

skich, a później stało się własnością kolejno: Mycielskich, Ponińskich, Moszczeńskich. Dobra tuczyńskie liczyły w tym czasie oprócz miasta, 16 wsi i 13 folwarków. Po zagarnięciu miasta w 1772 r. przez Prusy, stało się ono własnością różnych rodów niemieckich. W 1807 r. w czasie wojen napoleońskich mieszczanie tuczyńscy pod przewodem ks. Riebschlagera pokonali przybyły do miasta oddział pruski. Ks. Riebschlager zwrócił się do operu-jącego w okolicach Piły gen. Fran. Garczyńskiego z oddziałów gen. Henryka Dąbrowskiego z prośbą o pomoc i obronę przed Prusakami (ks. Riebschlager zapłacił najwyższą cenę, zmarł w więzieniu - przypis autora strony). W końcu XIX w. w mieście powstał niewielki przemysł: dwa młyny, wytwórnia krochmalu, cegielnia, przędzalnia i oczyszczalnia spirytusu.

Od 1920 r. było Tuczno siedzibą delegatury arcybiskupa poznańskiego admini-strującej częścią archidiecezji oderwanej od Polski traktatem wersalskim. Delega-tura ta w 1923 r. została podniesiona do rangi Administratury Apostolskiej z sie-dzibą w Pile. W 1934 r. i latach następnych w okolicy miasta powstały liczne umo-cnienia Wału Pomorskiego z głównym ośrodkiem w sąsiednich Strzalinach. Miasto zdobyte zostało 12 lutego 1945 r. przez oddziały Armii Radzieckiej. W okresie późniejszym zostało w dużym stopniu zniszczone (przez A. Czerwoną - przypis autora strony).

  Współczesne Tuczno jest małym, cichym miasteczkiem. Niewielkimi zakładami produkcyjnymi są zakład drzewny i wytwórnia mączek nawozowych z odpadów skórzanych. Szansą rozwojową Tuczna jest wzrost ruchu turystycznego i wczasów. Zabytkowe śródmieście miasteczka uległo prawie całkowitemu zniszczeniu. Ocalały jednak najcenniejsze zabytki miasta: kościół i zamek oraz sięgające średniowiecza rozplanowanie miasta z siatką ulic. Na południowym krańcu miasta wznosi się pięknie odrestaurowany w ostatnich latach zamek - dawna rezydencja Wedlów-Tuczyńskich.

 Budowę murowanego zamku rozpoczęli Wedlowie w pierwszej połowie XIV w., najprawdopodobniej na miejscu dawnego grodu. Zamek stanął na wzgórzu otoczonym z trzech stron trudno dostępnymi bagnistymi terenami. Do XVII w. był to jedyny trwały pomnik architektury świeckiej w Wałeckim. Gotycki zamek został zbudowany na planie regularnego czworoboku o wymia-rach ok. 30 x 40 m, z dziedzińcem otoczonym murem i częścią mieszkalną, od wschodu. Do budowy użyto cegieł i kamieni. O potędze zamku świadczy fakt, że cesarz niemiecki Karol IV 1375 r. wymienia go jako jeden z 12 najsilniej-szych zamków na wschód od Odry.

 W latach 1516-1587 Stanisław Wedel-Tuczyński przebudował budynek mieszkalny w stylu renesansowym, a w latach 1608-1631 Krzysztof  zbudował dwa nowe skrzydła: południowe i zachodnie, i wzniósł trzecią basztę narożną, później zamek otrzymał barokowe elewacje. Z budowli obronnej przekształcony został w rezydencję pałacową zbudowaną na planie podkowy z otwartym dziedzińcem od strony północnej. Kolejna przebudowa na początku XVIII w. nadała rezydencji formy posiadane obecnie. Po śmierci ostatniego z Wedlów zamek wskutek częstych zmian właścicieli popadł w ruinę.

z lotu ptaka - pocz. XX w.

Mimo przebudowy i restauracji w połowie XIX w., na początku XX w. ponownie był opuszczony. Później został adaptowany na cele szpitalne. W latach trzydziestych raz jeszcze wzgórze zamkowe przystosowane zostało dla celów obronnych: na jego stokach, tuż przy zamku zbudowano żelbetowe schrony bojowe, wchodzące w skład umocnień Wału Pomorskiego. Po częściowych zniszczeniach w toku walk w 1945 r. zamek został spalony w 1947 r. W latach 1966-76 został odbudowany w formach, jaki posiadał na początku XVIII w. z wyeksponowaniem niektórych elementów renesansowych.

widok z wieży kości

M. in. na elewacjach skrzydła wschodniego zrekonstruowano sgraffito, w skrzydle wschodnim - najstarszym - gotyckie i renesansowe piwnice, parter tego skrzydła otrzymał renesansowe wnętrza. Nie zrekonstruowano dawnego muru kurtynowego od północy, zachowując otwarty dziedziniec. Od 1976 r. w zamku mieści się dom pracy twórczej Stowarzyszenia Architektów Polskich. Dysponuje on 84 miejscami noclegowymi, restauracją, salą konferencyjną oraz obszernym zapleczem rekreacyjnym. W 1978 r. zamek w Tucznie otrzymał I nagrodę Min. Kultury i Sztuki za prawidłową konserwację i adaptację zabytku dla współczesnych potrzeb.

śródmieście 1931 r.

Zamek otoczony jest parkiem o pow. 4,0 ha z okazami drzew rodzimych i obcych. Przy wjeździe na teren zamkowy zbudowano nowy, stylizowany budy-nek mieszkalno-gospodarczy. Na stoku południowym wzgórza zamkowego wido-czne są fragmenty ruin żelbetowych schronów wysadzonych w powietrze po 1945 r. Na zach. od zamku, w dolinie Runicy znajduje się dawny młyn wodny, obecnie elektryczny. Zbudowany jest na miejscu młyna zamkowego wymienia-nego w XVIII wieku. W sąsiedztwie zamku, przy pustym dziś placu - dawnym rynku - wznosi się ocalały z pożogi wojennej kościół NMP.

kościół ewangelicki
pocz. XX w.

Pierwszy kościół istniał w Tucznie w XIV w., a być może już w XIII w. Zacho-wana do dziś budowla jest kościołem późnogotyckim, z XVI w., trójnawowym, halowym, bez wyodrębnionego prezbiterium. Fundatorem kościoła był prawdo-podobnie Mateusz Wedel. Kościół parokrotnie był niszczony i odbudowywany. Wieża pochodzi z 1670 r. Gwiaździste sklepienia wspierają się wewnątrz na ośmiu filarach. Na sklepieniach znajduje się ciekawa polichromia z XIX w. Prze-prowadzona w latach 1971/72 renowacja przywróciła wnętrzu wiele elementów dawnego, gotyckiego wystroju. Pod warstwą skutych tynków ukazały się nie-które gotyckie detale, jak np. na lewym filarze przy ołtarzu tzw. sacrarium i piękna ceglana rozeta. Na zabytkowe wyposażenie wnętrza, pochodzące gł. z XVII i XVIII w. składają się  m. in.: barokowy ołtarz główny i wczesnobarokowe ołtarze boczne z zabytkowymi obrazami, wczesnobarokowa ambona, drewniana rzeźba św. Hieronima i dwie Piety, w tym jedna z początku XVI w. W ołtarzu głównym wisi cenny obraz Koronacja NMP z XVII w. ze szkoły Hermana Hana. W podziemiach kościoła spoczywają prochy Tuczyńskich. Dalej na północny wschód od kościoła znajdowało się centrum miasteczka prawie całkowicie zniszczone po 1945 r. Pierścień drzew wyznacza miejsce, gdzie stał zbudowany w połowie XIX w. kościół ewangelicki. Na wschodnim skraju dawnego starego miasta w 1978 r. zbudowano stylowy gościniec pilski „Dobrawa". Dawne przed-mieście ciągnące się wzdłuż szosy do Mirosławca przyjęło dziś funkcję centrum miasta.

kościół ewangelicki 1971 r.

  We wschodniej części, wśród sosnowego lasu znajduje się sanatorium przeciwgruźlicze, a nieco dalej ośrodki wczasowe zakładów pracy z Poznania, Bydgoszczy i Śląska. W odległości ok. 1 km na wsch. od centrum, nad Jez. Lip-towskim, położone jest kąpielisko miejskie oraz szatnia, kiosk, wypożyczalnia sprzętu i niewielki ośrodek kempingowy. Droga do kąpieliska wiedzie przez ładny las, zagospodarowany parkowo. Jez. Liptowskie (zwane też Lubiatowo, pow. 129,7 ha, dł. 2500 m, szer. 840 m, maks. gł. 29 m), ma brzegi w części zale-sione, częściowo strome i otoczone wzgórzami. Na zachód od miasta rozlewa swe wody jez. Tuczno (pow. 129,0 ha, gł. 20,2 m). Brzegi w dużej części ma zalesione i otoczone wzgórzami. Warunki do kąpieli są tutaj nienajlepsze, ponie-waż brzegi są zarośnięte, a woda jest zabrudzona.

 Najmniejsze jest Jez. Zamkowe (pow. 17,9 ha) o płaskich, trzciną zarośniętych brzegach. Jeziora połączone są systemem kanałów oraz Runicy z Płociczną (dopływem Drawy). Przy szosie z centrum miasta do stacji kolejowej widoczne są ruiny wysadzonych w powietrze schronów Wału Pomorskiego. Okolice Tuczna są bardzo malownicze, pagórkowate, w dużej części zalesione. W kierunku zachodnim ciągną się rozległe lasy Puszczy nad Drawą. Tam, w odległości ok. 6 km, malowniczą doliną - łącząc szereg jezior - płynie rzeczka Płociczna.

Przed ujściem do Płocicznej piękny przełom tworzy rzeka Runica, płynąca od jeziora Tuczno. Na wschód za Jeziorem Liptowskim położone jest pasmo wysokich wzgórz z kulmina-cją pod Strzalinami. Wśród tych wzgórz znajdują się ruiny potężnych fortyfikacji. W lasach na południe od miasta, mię-dzy drogami do Człopy i Trzcianki, rozlewa swe wody kilka śred. wielkości (o pow. 20-40 ha) jezior. 1 km na południowy wschód na wzgórzu za miastem, przy drodze do Trzcianki, stoi stara figura otoczona brzozami. Mniej ciekawe, bezleśne są jedynie tereny leżące na północ od miasta.

<<<<<